Η μαγεία ως εικαστική μέθοδος.

Τα Τατουάζ ως Ασπίδες Προστασίας: Τέχνη, Σύμβολο και Παραφυσικό

Το τατουάζ δεν υπήρξε ιστορικά μόνο διακόσμηση του σώματος. Σε διαφορετικούς πολιτισμούς λειτούργησε ως σημάδι ταυτότητας, μετάβασης, κοινωνικής θέσης, μνήμης, πίστης αλλά και προστασίας. Όταν εξετάζεται μέσα από το πεδίο της τέχνης και της έρευνας του παραφυσικού, αποκτά μία ακόμη διάσταση: το σώμα μετατρέπεται σε επιφάνεια πάνω στην οποία εγγράφεται ένα σύμβολο με συγκεκριμένη πρόθεση.

Η ιδέα του προστατευτικού συμβόλου προηγείται κατά πολύ της σύγχρονης κουλτούρας του tattoo. Φυλαχτά, γεωμετρικά μοτίβα, μάτια, σταυροί, κύκλοι, κόμβοι, ζώα και κοσμολογικά σημεία έχουν χρησιμοποιηθεί ως μέσα αποτροπής του κακού ή ως σύμβολα σύνδεσης με μία ανώτερη δύναμη. Όταν ένα τέτοιο σημείο χαράσσεται μόνιμα πάνω στο δέρμα, παύει να αποτελεί απλώς αντικείμενο που κάποιος μεταφέρει. Γίνεται μέρος του ίδιου του σώματος.

Το σώμα ως προστατευτικό πεδίο

Μία ενδιαφέρουσα ερευνητική υπόθεση είναι ότι το τατουάζ λειτουργεί σαν οπτικό και ψυχολογικό όριο. Το ανθρώπινο σώμα αποτελεί το πρώτο σύνορο ανάμεσα στο «εγώ» και στον εξωτερικό κόσμο. Χαράσσοντας επάνω του ένα σύμβολο προστασίας, το άτομο δηλώνει: «μέχρι εδώ φτάνει ο εξωτερικός κόσμος — από εδώ αρχίζω εγώ».

Από ψυχολογική σκοπιά, αυτή η διαδικασία μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα ελέγχου και ασφάλειας. Από τελετουργική ή αποκρυφιστική σκοπιά, το ίδιο σχέδιο μπορεί να ερμηνευθεί ως σφραγίδα, φυλαχτό ή μόνιμη προστατευτική εγγραφή. Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στη συνάντηση αυτών των δύο ερμηνειών.

Μπορεί ένα τατουάζ να προστατεύσει από το παραφυσικό;

Επιστημονικά, δεν υπάρχουν αποδεδειγμένα στοιχεία ότι ένα τατουάζ μπορεί να εμποδίσει μία παραφυσική οντότητα ή μία υπερφυσική επίδραση. Αυτό όμως δεν ακυρώνει την αξία του ως αντικείμενο έρευνας.

Η σημαντικότερη ερώτηση ίσως δεν είναι «Έχει πράγματι υπερφυσική δύναμη;», αλλά «Τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν πιστεύει ότι ένα σύμβολο που βρίσκεται μόνιμα πάνω στο σώμα του τον προστατεύει;»

Η πίστη στη λειτουργία ενός συμβόλου μπορεί να αλλάξει τη στάση του σώματος, την αντίδραση στον φόβο, την προσοχή, την αυτοπεποίθηση και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύονται ανεξήγητες εμπειρίες. Έτσι, το tattoo μπορεί να λειτουργεί όχι απαραίτητα ως μεταφυσικό όπλο, αλλά ως τεχνολογία συμβολικής αυτοπροστασίας.

Το τατουάζ ως φορέας πρόθεσης

Στην τελετουργική τέχνη η πρόθεση έχει ιδιαίτερη σημασία. Το ίδιο σχέδιο μπορεί να αποκτήσει εντελώς διαφορετική σημασία ανάλογα με το γιατί δημιουργήθηκε. Ένας κύκλος μπορεί να είναι απλώς γεωμετρική διακόσμηση. Μπορεί όμως να λειτουργεί και ως σύμβολο ολοκλήρωσης, ορίου ή προστατευμένου χώρου.

Εάν το άτομο επιλέξει συνειδητά ένα σύμβολο, του αποδώσει συγκεκριμένη λειτουργία και το ενσωματώσει στο σώμα του μέσω μιας διαδικασίας πόνου και μόνιμης μεταβολής, το γεγονός αποκτά έντονο τελετουργικό χαρακτήρα. Το tattoo γίνεται τότε μία πράξη: πρόθεση → τελετουργία → χάραξη → μόνιμη παρουσία.

Σύμβολα που επανεμφανίζονται στην ιδέα της προστασίας

Ορισμένες μορφές εμφανίζονται επανειλημμένα σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις: το μάτι ως επιτήρηση και αποτροπή, ο κύκλος ως κλειστό προστατευτικό όριο, ο σταυρός ως πνευματικό και θρησκευτικό σημείο, ο κόμβος ως δέσμευση ή παγίδευση μιας δύναμης, τα φίδια ως μεταμόρφωση και φύλαξη, τα φυτικά και γεωμετρικά μοτίβα ως επαναληπτικές «δομές τάξης», και τα ονόματα, οι λέξεις και οι επιγραφές ως λεκτικές σφραγίδες.

Δεν έχουν, όμως, όλα τα σύμβολα την ίδια σημασία σε κάθε παράδοση. Η απομόνωση ενός συμβόλου από το ιστορικό και πολιτισμικό του πλαίσιο μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε αυθαίρετες ερμηνείες. Για μία σοβαρή έρευνα χρειάζεται να γνωρίζουμε όχι μόνο τι απεικονίζει ένα tattoo, αλλά και ποιος το χρησιμοποίησε, πότε, σε ποιο πολιτισμικό περιβάλλον και με ποια πρόθεση.

Το παράδοξο της πληγής

Για να δημιουργηθεί ένα προστατευτικό tattoo, το δέρμα πρέπει πρώτα να τραυματιστεί. Η προστασία γεννιέται μέσα από μία ελεγχόμενη πληγή. Αυτό δημιουργεί μία ισχυρή καλλιτεχνική αντίφαση: το σώμα τραυματίζεται για να αποκτήσει ένα σύμβολο άμυνας.

Η βελόνα διαπερνά το φυσικό όριο του ανθρώπου και αφήνει εκεί μία μόνιμη εικόνα. Από αυτή την άποψη, το tattoo μπορεί να θεωρηθεί μια μορφή σωματικής αλχημείας: μία στιγμιαία πληγή μετατρέπεται σε σταθερό σημείο ταυτότητας και προστασίας.

Από το φυλαχτό στο ζωντανό έργο τέχνης

Το παραδοσιακό φυλαχτό βρίσκεται έξω από το σώμα. Το tattoo καταργεί αυτή την απόσταση. Ο άνθρωπος γίνεται ο ίδιος το αντικείμενο που φέρει το σύμβολο.

Στη σύγχρονη εικαστική έρευνα αυτό ανοίγει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο: το σώμα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ζωντανό έργο τέχνης, ενώ το tattoo λειτουργεί ταυτόχρονα ως εικόνα, τελετουργικό ίχνος και προσωπικό σύστημα νοήματος. Σε αυτό το σημείο η τέχνη συναντά την ανθρωπολογία, την ψυχολογία, την ιστορία των θρησκειών και την έρευνα του παραφυσικού.

Ερευνητική υπόθεση

Αυτό δεν αποτελεί απόδειξη του παραφυσικού. Αποτελεί όμως ένα πεδίο που αξίζει να μελετηθεί. Γιατί ίσως η μεγαλύτερη δύναμη ενός συμβόλου δεν βρίσκεται μόνο σε αυτό που υποτίθεται ότι κρατά μακριά. Βρίσκεται και σε αυτό που δημιουργεί μέσα στον άνθρωπο που το φέρει.

Το παρόν κείμενο προσεγγίζει το θέμα ερευνητικά και καλλιτεχνικά και δεν υποστηρίζει ως επιστημονικά αποδεδειγμένη την ύπαρξη παραφυσικών μηχανισμών προστασίας.